مقالات و پایان نامه ها

روش‌هاي اندازه‌گيري سرمايه اجتماعي

دانلود پایان نامه

– برتري سرمايه اجتماعي

امروزه در كنار سرمايه‌هاي انساني، مالي، اقتصادي، سرمايه ديگري بنام سرمايه اجتماعي مورد بهره‌برداري قرار مي‌گيرد. اين مفهوم به پيوندها و ارتباطات ميان اعضاي يك شبكه به عنوان منبعي با ارزش اشاره دارد كه با خلق هنجارها و اعتماد متقابل، موجب تحقق اهداف اعضا مي‌شود. سرمايه اجتماعي كه صبغه‌اي جامعه شناسانه دارد. به عنوان يك اهرم توفيق آفرين مطرح و مورد اقبال فراوان واقع شده است. سرمايه اجتماعي، بستر مناسبي براي بهره‌وري سرمايه انساني و فيزيكي و راهي براي نيل به موفقيت قلمداد مي‌شود.

مديران و كساني كه بتوانند در سازمان، سرمايه اجتماعي ايجاد كنند راه كاميابي شغلي و سازماني خود را هموار مي‌سازند. از سوي ديگر، سرمايه اجتماعي به زندگي فرد معني و مفهوم مي‌بخشد و زندگي را ساده‌تر و لذت‌بخش‌تر مي‌سازد. امروزه سرمايه اجتماعي، نقشي بسيار مهم‌تر از سرمايه فيزيكي و انساني در سازمان‌ها و جوامع ايفا مي‌كند و شبكه روابط جمعي و گروهي، انسجام بخش ميان انسان‌ها و سازمان‌ها و سازمان‌ها به سازمان‌ها است. در غياب سرمايه اجتماعي، ساير سرمايه‌ها اثربخشي خود را از دست مي‌دهند و بدون سرمايه اجتماعي، پيمودن راه‌هاي توسعه و تكامل فرهنگي و اقتصادي ناهموار و دشوار مي‌شوند (فرزانه چاوش‌باشي، ص 116).

2-11-روش‌هاي اندازه‌گيري سرمايه اجتماعي

رابرت پانتام شاخص‌هايي را براي اندازه‌گيري سرمايه اجتماعي به قرار ذيل داده است:

مشاركت عمومي مشابه راي‌گيري

اجتماعي شدن غير رسمي

سطح اعتماد بين اشخاص

كاملترين سنجش اجتماعي اين است كه در تمامي ابعاد آن سنجش صورت گيرد.

سنجش ساختاري

ميزان ارتباطات و شبكه‌هاي موجود بين افراد مي‌تواند يك شاخص اندازه‌گيري باشد. مشاركت پذيري و شدت برقراري ارتباط مي‌تواند جزء اين شاخص باشد.

سنجش محتواي

ميزان اعتماد پذيري در جوامع، شاخص ديگر سرمايه اجتماعي است.

سنجش كاركردي

ميزان فداكاري، ايثارگري، تعارفي و عمل متقابل كه بين مردم يك دوره زماني صورت گرفته است مي‌تواند شاخص سوم باشد. (رحمان محمودي).

فوگوياما در كتاب «پايان نظم» موانع سنجش سرمايه اجتماعي را موارد زير مي‌داند:

بعد كيفيتي سرمايه اجتماعي

چگونگي برخورد با اثرات مثبت خارج از گروه

منفي‌نگري در قبال افراد غير عضو.

2-11-1- الگوهاي اندازه‌گيري سرمايه اجتماعي

سنجش و تعيين شاخص مربوطه به سرمايه اجتماعي به مانند ديگر مفاهيم متأثر از تعريف مفهومي اختيار شده براي سرمايه اجتماعي، بينش نظري محقق، سطح تحليل، واحد مشاهده، داده‌هاي موجود و يا قابل جمع‌آوري، ساختار و شرايط تاريخي و حوزه مورد مطالعه مي‌باشند.

يكي از انتقادهاي صورت گرفته به كساني كه سعي در توسعه مفهوم سرمايه اجتماعي در مباحث اقتصادي دارند اينست كه هنوز الگوهاي كمي مناسبي براي اين امر ارائه نگرديده است. به طوري كلي مي‌توان گفت كه پيچيدگي مفهوم و تأثيرات اقتصادي آن از جهت كاهش هزينه‌هاي تعاملات اجتماعي و اقتصادي بپردازد اما الگوهاي نيز وجود دارند كه سعي دارند با استفاده از شيوه خود، تحليلي كمي از سرمايه اجتماعي ارائه كنند. عموماً تحليل راجع به سرمايه اجتماعي مي‌بايست بر دو حوزه متمركز شود:

اولاً: تحليل تئوريك رويكرد «توانايي» كه آماريتاس مطرح كرده، تا بفهم كه فضاي برنامه‌ريزي افراد چگونه شكل گرفته است.

ثانياً: بايست در تحليل به درون نهادها بنگريم، يعني به جاي شمارش تعداد نهادها، ويژگي‌هاي آنها را مورد بررسي قرار مي‌دهم.

سرمايه اجتماعي، به نوبه خود، هنگامي به وجود مي‌آيد كه روابط ميان افراد به شيوه‌اي دگرگون مي‌شود كه كنش را تسهيل مي‌كند سرمايه فيزيكي كاملاً ملموس، و در مهارتها و دانشي كه فرد كسب كرده است تجسم مي‌يابد.

سرمايه فيزيكي و سرمايه انساني فعاليت تسهيلي را توليد مي‌كنند، و سرمايه اجتماعي نيز همانند آنها عمل مي‌كنند مثلاً گروهي كه اعضايش زياد به يك ديگر اعتماد مي‌كنند، خواهند توانست كارهاي بسيار بيشتر از گروه‌هاي كه فاقد آن است، ‌انجام دهد.

اعم محورهاي معيارهاي و شاخص‌هاي اندازه‌گيري سرمايه اجتماعي به شرح زير مي‌باشد (علوي 1385).

عضويت در مجامع و باشگاه‌ها و انجمن‌ها و گروه هاي اجتماعي

تمايل به فعاليت در متن اجتماع و همكاري‌هاي اجتماعي

دسترسي به اطلاعات و ميزان اطلاع رساني و ميزان اطلاع رساني در سطح جامعه (ماهواره،‌اينترنت، رسانه‌ها)

تحمل‌پذيري نسبت به تنوع و تكثر

ارزشمند دانستن زندگي

آگاهي عمومي

پايبندي حكومت به قانون و مقررات

احترام به يكديگر

احساس وفاداري به كشور

تفكر عقلاني

نظم‌پذيري

كارآمدي حكومت

فساد در سطح حاكميت و جامعه

شركت در انتخابات

روزنامه خواندن

اعتماد و ميزان آن بين شهروندان و حكومت و نهادهاي برآمده از آن

احساس امنيت

تعاملات اجتماعي، شامل: روابط همسايگي، روابط خويشاوند، روابط دوستي،‌ روابط كاري

نهادهاي عمومي و مدني

شبكه‌هاي تلويزيون‌هاي خصوصي

الگوهايي كه براي اندازه‌گيري سرمايه اجتماعي ارائه شده‌اند وابسته به رويكردي هستند كه محققان مربوطه در بررسي اين پديده داشته‌اند. برخي صرفاً آن را از منظر اجتماعي،‌ فرهنگي و سياسي مورد توجه قرار داده و برخي ديگر آن را بر اساس محور اقتصادي مورد بحث قرار داده‌اند (علوي، 1385).

به طور كلي الگوهاي اندازه‌گيري سرمايه اجتماعي با رويكرد فرهنگي را مي‌توان به دو دسته ذيل طبقه‌بندي كرد: الف- الگوي مبتني بر تعداد و ويژگي‌هاي گروه‌هاي موجود در سيستم اجتماعي؛ ب- الگوي مبتين بر تحقيقات پيمايشي درباره سنجش ميزان اعتماد اجتماعي و انسجام‌هاي مدني.

الف- الگوي اندازه‌گيري مبتني بر ويژگي‌هاي گروه‌هاي اجتماعي: روبرت پوتنام در الگوي خود، به متغير تعداد گروه‌هاي اجتماعي و نيز تعداد اعضاي آنها توجه كرده است و رابطه ساده ذيل را براي محاسبه سرمايه اجتماعي ارائه كرد:

SC=SNi (i = ltot)

N  متغير نشان دهنده تعداد اعضاي هر گروه و i نشان دهنده شماره گروه مربوطه است. به اعتقاد وي در يك جامعه مدني، هم تعداد گروه‌ها و هم تعداد اعضاي آنها از متغيرهاي بسيار مهم هستند. اين گروه‌ها مي‌توانند در قالب‌هاي صنف‌هاي حرفه‌اي، گروه‌هاي سياسي، كلوپ‌هاي جوانان و نظاير اين‌ها باشند. پايين بودن تعداد N قدرت گروه‌ها را براي دست‌يابي اهداف خود ممكن است كاهش دهد و پايين بودن تعداد i نيز نشان دهنده ساخت نيافتگي آن جامعه است. همانطور كه مشاهده مي‌شود اين رابطه بسيار ساده بوده و متغيرهاي اجتماعي مختلف و مهمي را در خود ندارد.

بر اساس اين رابطه رياضي و در نظر گرفتن چند متغير مهم اجتماعي ديگر رابطه كامل‌تري را براي محاسبه سرمايه اجتماعي مي‌توان ارائه كرد (فوكوياما 1999):

SC = S (I.RN)RPcN

متغيرهاي موجود در اين رابطه رياضي عبارتند از:

C يا ضريب انسجام داخلي گروه؛

RP يا شعاع اعتماد در گروه؛

RN  يا شعاع بي‌اعتمادي به گروه‌هاي ديگر.

اين الگوها بيشتر بر بعد مفهومي سرمايه اجتماعي و ارائه آن به صورت روابط رياضي تأكيد دارند اما هنوز روش‌هاي دقيقي براي محاسبه كمي ضرايب مختلف ارائه شده در اين الگوها مطرح نشده است (فوكوياما 1999(.

ب- الگوي مبتني بر تحقيقات پيمايشي: در اين الگو سعي براينست كه بر اساس تحقيقات پيمايشي، اطلاعات لازم درباره ميزان موجود بين اعضاي يك سيستم اجتماعي و تمايل آنها به قرار گرفتن در نهادهاي مدني اندازه‌گيري شود.

در همين رابطه الگوهاي وجود دارند كه با استفاده از شاخص‌هايي اقدام به اندازه‌گيري سرمايه اجتماعي مي‌كنند. بعضي از اين شاخص‌ها عبارتند از: ميزان مشاركت اجتماعي با عضويت در گروه‌هاي اجتماعي، ميزان ارتباطات في مابين نهادهاي اجتماعي؛ نرخ ايجاد نهادهاي اجتماعي با عضويت داوطلبانه؛ تعداد جلسات برگزار شده در گروه‌هاي اجتماعي؛ ميزان فعاليت‌هاي اجتماعي در مدارس و غيره.

در همين رابطه پاتنام اقدام به تحقيقي در رابطه با ميزان سرمايه اجتماعي در ايالت‌هاي مختلف آمريكا كرده و با استفاده از شاخص‌هايي ايالت‌هاي مختلف را دسته‌بندي كرده است (پاتنام، 2001).

الگويي ديگر نيز كه براي اندازه‌گيري سرمايه اجتماعي وجود دارد،‌ سرمايه اجتماعي را دو بعد شناختي و ساختاري مورد توجه قرار مي‌دهد و همان گونه كه قبلاً در مورد مولفه‌هاي آنها اشاره گرديد، براي هر يك از آنها اقدام به تدوين شاخص‌هاي اندازه‌گيري مي‌كند (كريشنا و شريدر، 1999).

در مجموع نقطه ضعف اين الگوها اين است كه پيش از اين كه به محاسبه اقتصادي سرمايه اجتماعي بپردازند، به اندازه‌گري مظاهر آن و در قالب مفاهيمي اجتماعي و فرهنگي پرداخته‌اند و شناختي كمي از سرمايه اجتماعي به عنوان متغيري اقتصادي- اجتماعي و تأثير آن بر تعملات اقتصادي ايجاد نمي‌كند. در همين رابطه دو الگو مبتني بر رويكرد اقتصادي در اندازه‌گيري كمي سرمايه اجتماعي مطرح مي‌شود:

الگوي مبتني بر ارزش روز شركت

الگوي مبتني بر محاسبه صرفه‌جويي در هزينه‌ها

الگوهاي ديگري نيز وجود دارند كه با استفاده از شاخص‌هايي اقدام به اندازه‌گيري سرمايه اجتماعي مي‌كنند. بعضي از اين شاخص‌ها عبارتند از:

ميزان مشاركت اجتماعي داوطلبانه

ميزان عضويت در گروه‌هاي اجتماعي

ميزان ارتباطات في مابين نهاده‌هاي اجتماعي

نرخ ايجاد نهادهاي اجتماعي و با عضويت داوطلبانه

تعداد جلسات برگزار شده در گروه‌هاي اجتماعي

ميزان فعاليت‌هاي اجتماعي در مدارس

دانلود پایان نامه